"Οι γυναίκες του Ωνάση" της Κικής Φερούδη-Μουτσάτσου

 

Εάν δεν υπήρχαν οι γυναίκες, όλα τα λεφτά του κόσμου δεν θα είχαν καμία αξία. 

     

    Τάδε έφη Αριστοτέλης Ωνάσης, και ποιος άλλωστε θα μπορούσε να ισχυριστεί το αντίθετο! Κόρη, αδερφή, ξαδέρφη, φίλη, σύντροφος, μητέρα, θεία, γιαγιά, όποια ιδιότητα κι αν έχει, μια γυναίκα είναι σαν το αλάτι που δίνει περισσότερη νοστιμιά σε ένα φαγητό. Ακόμα και αν, μερικές φορές, όπως το αληθινό αλάτι, σου ανεβάζει την πίεση. Αστειεύομαι, φυσικά! Αλλά, είμαι σχεδόν βέβαιος ότι και ο ίδιος ο Ωνάσης θα είχε ακόμα και αυτήν την εκδοχή στο μυαλό του. 

    Επέλεξα να κάνω μια μικρή ανάρτηση για το συγκεκριμένο βιβλίο -πέρα από τον λόγο ότι ήμουν εκείνος που το μετέφρασε το 2011 από τα αγγλικά στα ελληνικά- επειδή μέσα από τις σελίδες του γνώρισα άγνωστες πτυχές της ζωής του από "πρώτο χέρι", αφού η συγγραφέας, η Κική Φερούδη-Μουτσάτσου, συνδέθηκε στενά με την οικογένεια Ωνάση. Εργάστηκε στην Ολυμπιακή Αεροπορία από τις 17 Μαΐου 1966 ως τις 15 Μαρτίου 1995, και έζησε από κοντά τις καλές εποχές της εταιρείας, ενώ από το 1966 ως το 1975 ήταν η ιδιαιτέρα γραμματέας του Έλληνα μεγιστάνα. 

    Το βιβλίο έχει πολλές αναφορές στις σχέσεις του με τις πιο σημαντικές γυναίκες της ζωής του. Μία από αυτές ήταν η αδερφή που -όπως αφήνει να φανεί η συγγραφέας- ασκούσε μεγάλη επιρροή πάνω του. Μια άλλη σημαντική λεπτομέρεια, που ομολογώ πως μέχρι που έπιασα το κείμενο στα χέρια μου δεν τη γνώριζα, είναι ότι ο Ωνάσης, αν και ερωτεύτηκε πολύ και, φυσικά, θα μπορούσε να έχει όποια γυναίκα ήθελε στα πόδια του, αν και νυμφεύθηκε το 1946 την Τίνα (Αθηνά) Λιβανού, κόρη του εφοπλιστή Σταύρου Λιβανού και μητέρα του Αλέξανδρου και της Χριστίνας, και το 1968 την τέως πρώτη κυρία των ΗΠΑ, Ζακλίν Μπουβιέ Κέννεντυ, δεν έβγαλε ούτε στιγμή από την καρδιά του, την πιθανότατα μία και μοναδική πραγματικά γυναίκα της ζωής του, με την οποία δεν παντρεύτηκαν ποτέ: τη Μαρία Κάλλας. Ο έρωτας του για την Ελληνίδα υψίφωνο ήταν πραγματικά συγκλονιστικός και, φάνηκε πως ήταν πολύ βαθύτερος, αφού η σχέση τους πέρασε από διάφορες φάσεις και κράτησε για πολλά χρόνια, από το 1957 έως σχεδόν μέχρι το τέλος. Ο Ωνάσης πέθανε το 1975 και η Κάλλας το 1977. 

    Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο που πληροφορήθηκα από το βιβλίο ήταν ότι ο Ωνάσης, πέρα από ικανότατος επιχειρηματίας, στις σχέσεις του με τον απλό κόσμο ήταν και ο ίδιος απλός και άμεσος. Ήξερε να τρώει στα καλύτερα εστιατόρια, αλλά ευχαριστιόταν όσο τίποτα να πίνει ένα κρασάκι ή ένα ουζάκι και να μοιράζεται έναν απλό μεζέ συντροφιά με κάποιον ψαρά.

   

    Κλείνω αυτή τη σύντομη ανάρτηση με ένα εντελώς προσωπικό σχόλιο. Είναι κάποιοι άνθρωποι που με κάποιον τρόπο φτάνουν ψηλά, όπως λέμε σε απλά ελληνικά. Για κάτι τέτοιους ανθρώπους, και ο Αριστοτέλης Ωνάσης είναι ένας από αυτούς, λέγονται και ακούγονται πολλά. Άλλα είναι αληθινά, άλλα ψεύτικα, άλλα απλώς υπερβολές και φαντασιώσεις. Δεν ξέρω πόσους "αδίκησε", πάντως σίγουρα πολλοί έφαγαν, βγήκαν από κάποια δυσκολία, άλλοι έζησαν καλά ή και κάπως καλύτερα, χάρη σε εκείνον. Ένας Θεός ξέρει τι κουβαλάει κάθε άνθρωπος. Νομίζω πάντως πως το στίγμα που άφησε στους Έλληνες και στην Ελλάδα έχει γενικά θετικό πρόσημο. Για παράδειγμα, πέρα από την Ολυμπιακή, πόσους άραγε δεν έχει σώσει τόσα χρόνια το φημισμένο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, ανθρώπους από όλες τις κοινωνικές τάξεις; Επιπλέον, δεν έγινε πιο γνωστή η χώρα στο εξωτερικό, χάρη και σε εκείνον, και μάλιστα σε εποχές που δεν έχουν καμία σχέση με το σήμερα; 

    Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως, όπως συνέβη με άλλες προσωπικότητες της χώρας μας, όπως ο Βέγγος (τρέχει σαν τον Βέγγο), ο Χορν (ηθοποιός σημαίνει φως), υιοθετήσαμε τόσο εύκολα και εντάξαμε στο καθημερινό μας λεξιλόγιο τη γνωστή φράση: ο Ωνάσης είσαι;, και τη χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να πειράξουμε, για παράδειγμα, κάποιο γνωστό μας πρόσωπο που σκορπάει το χρήμα απλόχερα ή δίνει ένα γερό φιλοδώρημα στον σερβιτόρο. Και μη μου πείτε πως, ακόμη κι αν δεν έχουμε οι περισσότεροι φανταστεί ούτε καν τα χρήματα που κόστιζε το μπάνιο της θαλαμηγού του, δεν νιώθουμε κατά βάθος μια μικρότερη ή μεγαλύτερη υπερηφάνεια, που αυτός ο άνθρωπος ήταν ένας συμπατριώτης μας... 

    Όπως λέει πάλι σοφά ο λαός: μαζί με τον βασιλικό ποτίζεται και η γλάστρα... 

    Διαφωνείτε;

 

    Η γυναίκα που αγάπησε μα δεν μπόρεσε να παντρευτεί, η γυναίκα που παντρεύτηκε μα δεν μπόρεσε να αγαπήσει, η επαναστάτρια κόρη που δεν κατάφερνε να ελέγξει και η κτητική αδερφή που έλεγχε τα πάντα. Η αληθινή ιστορία για την πολύπλευρη ζωή του Αριστοτέλη Ωνάση, η οποία εστιάζοντας στην ερωτική σχέση που είχε με την Τζάκι Κέννεντυ και τη Μαρία Κάλλας αλλά και στην κόρη του Χριστίνα, αποκαλύπτει τον μοναδικό τρόπο που αγαπούσε ο ισχυρός αυτός άνδρας. Αγάπη και πάθος, πλούτος και δύναμη. Η ζωή του Αριστοτέλη Ωνάση, ενός από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, και της οικογένειάς του -με όλα τα συστατικά της σύγχρονης ελληνικής τραγωδίας- όπως την έζησε από κοντά η επί χρόνια ιδιαιτέρα γραμματέας του Κική Φερούδη-Μουτσάτσου. (ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ)

 

Πριν το τέλος...

Δεν θα μπορούσα να κλείσω αυτό το κείμενο, χωρίς να αναφερθώ σε κάτι σημαντικό. Επειδή το καλό πρέπει να λέγεται, ειδικά όταν σπανίζει, θα ήταν παράλειψή μου να μην ευχαριστήσω δημοσίως τον κ. Παντελή Σμυρνιωτάκη, τόσο για την ευκαιρία αυτής της συνεργασίας, όσο κυρίως για τη συνέπεια λόγων και πράξεων, την οποία πιστεύω πως και ο ίδιος εισέπραξε από μεριάς μου, όπως άλλωστε φάνηκε και στη συνέχεια.

 

21 Μαρτίου 2023 – Παγκόσμια ημέρα ποίησης.

 

"Κοκκινολαίμης". Πίνακας ζωγραφισμένος με το στόμα από τον Τριαντάφυλλο Ηλιάδη.

Λυρική, επική, επαναστατική, ανατρεπτική, κοινωνική, εσωτερική, όποιος χαρακτηρισμός κι αν της ταιριάζει, η ποίηση είναι πάντα παρούσα στην ανθρώπινη ζωή για να εκφράσει πόθους, χαρές, αγωνίες, τολμήματα και όλα όσα ξεχειλίζουν από την ψυχή του κάθε δημιουργού. Τι καλύτερο, λοιπόν, από το να αφεθούμε για να μας συνεπάρει η δύναμη κάποιων -ελάχιστων- στίχων;

Ας ξεκινήσουμε...

 

Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη

περπατώντας η Δόξα μονάχη

μελετά τα λαμπρά παλληκάρια

και στην κόμη στεφάνι φορεί

γινωμένο από λίγα χορτάρια

πού ’χαν μείνει στην έρημη γη.

Διονύσιος Σολωμός (1798-1857). Ο εθνικός ποιητής της Ελλάδας. Δημιουργός του Ύμνος εις την ελευθερίαν, ποίημα 158 στροφών με επιρροές από τον ρομαντισμό και τον νεοκλασσικισμό. Οι δύο πρώτες στροφές αποτελούν τον εθνικό ύμνο της χώρας. Άλλα σημαντικά έργα του: Ωδή στον θάνατο του Λόρδου Βύρωνα, Η καταστροφή των Ψαρών, Η φαρμακωμένη, Η γυναίκα της Ζάκυνθος, Ο κρητικός, Ελεύθεροι πολιορκημένοι, Ο Πόρφυρας.

 

ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ (απόσπασμα)

Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ

και μυρσίνη συ δοξαστική

μη παρακαλώ σας μη

λησμονάτε τη χώρα μου!

Αετόμορφα έχει τα ψηλά βουνά

στα ηφαίστεια κλήματα σειρά

και τα σπίτια πιο λευκά

στου γλαυκού το γειτόνεμα!

Τα πικρά μου χέρια με τον κεραυνό

τα γυρίζω πίσω απ' τον καιρό

τους παλιούς μου φίλους καλώ

με φοβέρες και μ' αίματα!

 

ΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΤΡΙΦΥΛΙ

Μια φορά στα χίλια χρόνια

του πελάγου τα τελώνια

Μες στα σκοτεινά τα φύκια

μες στα πράσινα χαλίκια

Το φυτεύουνε και βγαίνει

πριν ο ήλιος ανατείλει

Το μαγεύουνε και βγαίνει

το θαλασσινό τριφύλλι

Κι όποιος τό βρει δεν πεθαίνει

κι όποιος τό βρει δεν πεθαίνει

Μια φορά στα χίλια χρόνια

κελαηδούν αλλιώς τ’ αηδόνια

Δε γελάνε μήτε κλαίνε

μόνο λένε μόνο λένε:

-Μια φορά στα χίλια χρόνια

γίνεται η αγάπη αιώνια

Να ’χεις τύχη να ’χεις τύχη

κι η χρονιά να σου πετύχει

Κι από τ’ ουρανού τα μέρη

την αγάπη να σου φέρει.

Το θαλασσινό τριφύλλι

ποιος θα βρει να μου το στείλει

Ποιος θα βρει να μου το στείλει

το θαλασσινό τριφύλλι.

Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996).

 

Ο ΔΙΓΕΝΗΣ ΚΙ Ο ΧΑΡΟΝΤΑΣ

Καβάλα πάει ο Χάροντας

τον Διγενή στον Άδη,

κι άλλους μαζί... Κλαίει δέρνεται

τ' ανθρώπινο κοπάδι.

Και τους κρατεί στου αλόγου του

δεμένους τα καπούλια,

της λεβεντιάς τον άνεμο,

της ομορφιάς την πούλια.

Και σα να μην τον πάτησε

του Χάρου το ποδάρι

ο Ακρίτας μόνο ατάραχα

κοιτάει τον καβαλάρη

«Ο Ακρίτας είμαι, Χάροντα

δεν περνώ με τα χρόνια.

Μ' άγγιξες και δε μ' ένοιωσες

στα μαρμαρένια αλώνια;

Εγώ είμαι η ακατάλυτη

ψυχή των Σαλαμίνων,

στην Εφτάλοφην έφερα

το σπαθί των Ελλήνων.

Δε χάνομαι στα Τάρταρα,

μονάχα ξαποσταίνω,

στη ζωή ξαναφαίνομαι

και λαούς ανασταίνω!».

Κωστής Παλαμάς (1859-1943).

 

ΘΕΡΜΟΠΥΛΕΣ

Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των

ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.

Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·

δίκαιοι κ’ ίσοι σ’ όλες των τες πράξεις,

αλλά με λύπη κιόλας κ' ευσπλαχνία·

γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν

είναι πτωχοί, πάλ’ εις μικρόν γενναίοι,

πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε·

πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,

πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.

Και περισσότερη τιμή τους πρέπει

όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)

πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,

κ’ οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε.

Κωνσταντίνος Καβάφης (1863-1933).

 

ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ

Ήπαιρνε το λαγούτο του κι' εσιγανοπορπάτει

Κι` εκτύπα το γλυκιά- γλυκιά ανάδια στο παλάτι.

Ήτον η χέρα ζάχαρη, φωνή χε σαν αηδόνι

Κάθε καρδιά να του γροικά κλαίγει κι` αναδακρυώνει.

Ήλεγε κι αναθίβανε τση ερωτιάς τα πάθη

Και πως σ` αγάπη εμπέρδεψε κ` εψύγη κ` εμαράθη

Βιτσέντζος Κορνάρος (1553-1613).

 

ΦΩΤΙΕΣ ΤΟΥ Άι-ΓΙΑΝΝΗ

Η μοίρα μας, χυμένο μολύβι, δεν μπορεί ν' αλλάξει

δεν μπορεί να γίνει τίποτε.

Έχυσαν το μολύβι μέσα στο νερό κάτω από τ' αστέρια κι

ας ανάβουν οι φωτιές.

Μα εσύ πού γνώρισες τη χάρη τις πέτρας πάνω στο θαλασσόδαρτο βράχο

το βράδυ που έπεσε ή γαλήνη

άκουσες από μακριά την ανθρώπινη φωνή της μοναξιάς

και της σιωπής

μέσα στο κορμί σου

τη νύχτα εκείνη του Άι-Γιάννη

όταν έσβησαν όλες οι φωτιές

και μελέτησες τη στάχτη κάτω από τ' αστέρια.

Γιώργος Σεφέρης (1900-1971).

 

KURO SIWO

Πρώτο ταξίδι έτυχε ναύλος  για το Νότο

δύσκολες βάρδιες, κακός ύπνος και μαλάρια.

Είναι παράξενα της Ίντιας τα φανάρια

και δεν τα βλέπεις, καθώς λένε, με το πρώτο.

Πέρ’ απ’ τη γέφυρα του Αδάμ, στη Νότιο Κίνα,

χιλιάδες παραλάβαινες τσουβάλια σόγια.

Μα ούτε στιγμή δεν ελησμόνησες τα λόγια

που σου ’πανε μιαν κούφια ώρα στην Αθήνα.

Στα νύχια μπαίνει το κατράμι και τ’ ανάβει,

χρόνια στα ρούχα το ψαρόλαδο μυρίζει,

κι ο λόγος της μες στο μυαλό σου να σφυρίζει,

«ο μπούσουλας  είναι που στρέφει ή το καράβι;»

Νωρίς μπατάρισε ο καιρός κ’ έχει χαλάσει.

Σκατζάρισες, μα σε κρατά λύπη μεγάλη.

Απόψε ψόφησαν οι δυο μου παπαγάλοι

κι ο πίθηκος που’ χα με κούραση γυμνάσει.

Η λαμαρίνα! …η λαμαρίνα όλα τα σβήνει.

Μας έσφιξε το Kuro Siwo σα μια ζώνη

κ’ εσύ κοιτάς ακόμη πάνω απ’ το τιμόνι,

πώς παίζει ο μπούσουλας καρτίνι με καρτίνι.

Νίκος Καββαδίας (1910-1975).

 

Ο ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ

Ο έρωτας,

όνομα ουσιαστικόν

πολύ ουσιαστικόν,

ενικού αριθμού,

γένους ούτε θηλυκού ούτε αρσενικού,

γένους ανυπεράσπιστου.

Πληθυντικός αριθμός

οι ανυπεράσπιστοι έρωτες.

 

Ο φόβος,

όνομα ουσιαστικόν,

στην αρχή ενικός αριθμός

και μετά πληθυντικός:

οι φόβοι.

Οι φόβοι

για όλα από δω και πέρα.

 

Η μνήμη,

κύριο όνομα των θλίψεων,

ενικού αριθμού,

μόνον ενικού αριθμού

και άκλιτη.

Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη.

 

Η νύχτα,

όνομα ουσιαστικόν,

γένους θηλυκού,

ενικός αριθμός.

Πληθυντικός αριθμός

οι νύχτες.

Οι νύχτες από δω και πέρα.

Κική Δημουλά (1931-2020)

 

ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΑΗΤΟ

Aπό μικρό κι απ' άφαντο πουλάκι σταυραητέ μου,

παίρνεις κορμί με τον καιρό, και δύναμη κι αγέρα,

κι απλώνεις πήχες τα φτερά και σπιθαμές τα νύχια,

και μες στα σύγνεφα πετάς, μες στα βουνά ανεμίζεις!

Φωλιάζεις μες στα κράκουρα, συχνομιλάς με τ' άστρα,

με τη βροντή ερωτεύεσαι κι απιδρομάς και παίζεις

με τ ΄γρια τ' αστροπέλεκα και βασιλιάν σε κράζουν

του κάμπου τα πετούμενα και του βουνού οι πετρίτες.

Κώστας Κρυστάλλης (1868-1894)

 

Θέλησα να γράψω και κάποιους στίχους από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Αδύνατον. Μόλις το τόλμησα, ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα τους.

 

 

Η καθιέρωση της γιορτής των Τριών Ιεραρχών - Συνοπτικά βιογραφικά στοιχεία

 

Οι Τρεις Ιεράρχες ως μοναχοί σε τοιχογραφία του ναού Αγίου Γεωργίου του Βουνού πόλης Καστοριάς (16ος αιώνας). Πηγή: https://orizontespress.gr/οι-τρεις-ιεράρχες-εικονιζόμενοι-ως-μο/

Κατά τον 11^ο αιώνα μ.Χ. ξέσπασε στην Κωνσταντινούπολη διαμάχη μεταξύ των λογίων σχετικά με το ποιος από τους Τρεις Ιεράρχες, τον Μέγα Βασίλειο, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο ή Ναζιανζηνό και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο ήταν σπουδαιότερος. Αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθούν τρεις αντιμαχόμενες ομάδες: οι Γρηγορίτες, οι Βασιλεΐτες και οι Ιωαννίτες. Τη λύση την έδωσε ο Μητροπολίτης Ευχαΐτων -περιοχή του Πόντου- Ιωάννης ο Μαυρόπους. Επικαλούμενος όραμα των Αγίων, όπως αναφέρει ο Συναξαριστής, πρότεινε την κοινή γιορτή των Τριών Ιεραρχών κάθε χρόνο την 30^η Ιανουαρίου, με αποτέλεσμα τη συμφιλίωση των αντιμαχόμενων παρατάξεων, τόσο των επιφανών μελών τους όσο και του λαού.

Η κοινή γιορτή διατηρήθηκε από τότε μέχρι σήμερα, χωρίς ωστόσο να εγκαταλειφθούν οι ξεχωριστές ημέρες που γιορτάζουν οι τρείς Άγιοι. Συγκεκριμένα:

1^η Ιανουαρίου: Μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου.

25^η Ιανουαρίου: Μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου.

14^η Σεπτεμβρίου: Μνήμη του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Λόγω της σπουδαιότητας της γιορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, ωστόσο, που τιμάται την ίδια μέρα, η γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου μετατέθηκε στη 13^η Νοεμβρίου.

Από την εποχή της Τουρκοκρατίας, τουλάχιστον, η γιορτή των Τριών Ιεραρχών θεωρούνταν και γιορτή της Παιδείας. Στη Χίο, στα τέλη του 18ου αιώνα, στη Μεγάλη Σχολή (1792) που αναδιοργάνωσε το 1815 ο Νεόφυτος Βάμβας, τελούνταν τη 30^η Ιανουαρίου, Θεία Λειτουργία και επιμνημόσυνη δέηση για τους ευεργέτες και ιδρυτές της Σχολής, ενώ ο σχολάρχης εκφωνούσε σχετικό λόγο[1]. Το 1841 η Σύγκλητος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου των Αθηνών αποφάσισε η συγκεκριμένη ημέρα να θεωρείται, επίσης, γιορτή των Ελληνικών Γραμμάτων. Για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, η συμπερίληψή της στις επίσημες εθνικές γιορτές, ήταν ακόμα ένας τρόπος προβολής προς τα πολιτισμένα κράτη της Ευρώπης, και όχι μόνο, των ιδανικών και των αξιών του ελληνικού έθνους. Την απόφαση της Συγκλήτου επικύρωσε και αναγνώρισε με σχετική νομοθεσία η ελληνική Πολιτεία.

Ο Μέγας Βασίλειος

Ο Άγιος Βασίλειος γεννήθηκε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας το 330 μ.Χ. Οι γονείς του ήταν ο Βασίλειος, φημισμένος ρητοροδιδάσκαλος στη Νεοκαισάρεια του Πόντου, και η Εμμέλεια, κόρη επιφανούς οικογένειας με πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα. Μετά την γέννησή του ο Βασίλειος μεταφέρθηκε στα Άννησα του Πόντου, όπου μεγάλωσε με την επίβλεψη της μητέρας του και της γιαγιάς του Μακρίνας, η οποία τον μύησε στην χριστιανική εκκλησιαστική παράδοση. Αφού έμαθε τα πρώτα γράμματα από τον πατέρα του στην Νεοκαισάρεια, ήρθε το 341 στην Καισάρεια για την εγκύκλια μόρφωση, όπου γνώρισε τον Γρηγόριο Θεολόγο, και μετά από λίγα χρόνια ταξίδεψε μέχρι την Κωνσταντινούπολη για τη συμπλήρωση των σπουδών του. Επόμενος σταθμός του για σπουδές η Αθήνα (350-355 μ.Χ.), όπου κοντά σε φημισμένους δασκάλους της εποχής, όπως ο Ιμέριος και ο Προαιρέσιος, θα σπουδάσει διάφορες επιστήμες, όπως ρητορική και ιατρική.

Το 357 ταξιδεύει στη Συρία, την Μεσοποταμία, την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη για να «σπουδάσει» τώρα κοντά στους ασκητές και ερημίτες εκείνων των περιοχών. Το 358 επιστρέφει στην Καισάρεια, βαπτίζεται Χριστιανός και αρχίζει να γράφει ασκητικά κείμενα. Αργότερα, χαρίζει σε φιλανθρωπίες τη μεγάλη περιουσία του και εγκαθίσταται στον Πόντο, κοντά στον ποταμό Ίρι, όπου ασκητεύει για σχεδόν έναν χρόνο μαζί με τον αδελφικό του φίλο Γρηγόριο τον Θεολόγο. Το Καλοκαίρι του 364 χειροτονείται πρεσβύτερος από τον επίσκοπο Ευσέβιο της Καππαδοκίας, τον οποίον και διαδέχεται μετά τον θάνατό του. Ως επίσκοπος αντιστέκεται σθεναρά στην αίρεση του Αρείου έχοντας συμπαραστάτες τον επίσκοπο Αλεξανδρείας, Άγιο Αθανάσιο, και τον πάπα Ρώμης Δάμασο.

Η επιτομή του τεράστιου φιλανθρωπικού έργου του Μεγάλου Βασιλείου είναι, αναμφίβολα, η «Βασιλειάδα», ενός Πτωχοκομείου-πρότυπο για παρόμοιες δράσεις άλλων επισκοπών. Σε αυτήν βρίσκουν καταφύγιο οι ξένοι, ιατρική περίθαλψη οι άποροι άρρωστοι, και καταρτίζονται επαγγελματικά όσοι είναι ανειδίκευτοι. Ταυτόχρονα, γίνεται αφορμή ώστε πολλοί άρχοντες  της εποχής να διαθέτουν τον πλούτο τους με χριστιανικό τρόπο σε όσους είχαν ανάγκη. Αυτό μαρτυρούν άλλωστε και οι επιστολές του με τις οποίες προσπαθούσε να επιλύσει τα προβλήματα των ανθρώπων που εργάζονταν στα ορυχεία του Ταύρου (Μικράς Ασίας), και να εξασφαλίσει με ρούχα, τρόφιμα και άλλα αγαθά τους φτωχούς, ασθενείς και αδικημένους.

Ο Άγιος Βασίλειος δεν έχει καμία σχέση με τον «καλοθρεμμένο» Santa Claus. Ήταν αδύνατος στην όψη και στο σώμα, ζούσε ασκητικά και πέθανε σχετικά νέος, σε ηλικία μόλις 49 ετών στην Καισάρεια, την 1^η Ιανουαρίου του 379. Τιμάται, επίσης, από την Ρωμαιοκαθολική και την Αγγλικανική εκκλησία τη 2^α Ιανουαρίου, και από τη Λουθηρανική τη 14^η Ιουνίου.

Το έθιμο της Βασιλόπιτας. Αν και το έθιμο της πίτας φαίνεται να προέρχεται από τα ρωμαϊκά Σατουρνάλια, μετά την εποχή του Μεγάλου Βασιλείου αποκτά χριστιανική διάσταση. Μια εκδοχή θέλει τον αυτοκράτορα Ουάλη, που ήταν υποστηρικτής του Αρειανισμού, να στέλνει τον επίτροπο Μόδεστο στην Καισάρεια για να εκφοβίσει τους χριστιανούς ώστε να αλλαξοπιστήσουν. Εκεί, βάζει τον Μέγα Βασίλειο να συγκεντρώσει τα πολύτιμα αντικείμενα των πιστών, μαζί και τα δικά του, για να τα δημεύσει. Όταν αυτά συγκεντρώθηκαν, ο Άγιος μεταπείθει τον Μόδεστο, ο οποίος καταλαβαίνει το λάθος του και δεν παίρνει τίποτα.

Ο Βασίλειος θέλησε με χαρά να τα επιστρέψει στους πιστούς, όμως δεν ήταν εύκολο να διακριβωθεί σε ποιον ανήκει τι. Τότε βρήκε έναν παράδοξο τρόπο για να τα επιστρέψει. Έφτιαξε πίτες και τις έψησε, αφού πρώτα έβαλε μέσα τους τα πολύτιμα αντικείμενα. Στη συνέχεια τις ευλόγησε και μοίρασε τα κομμάτια στους πιστούς. Στο τέλος, ο καθένας πήρε αυτό που του ανήκε. Κάπως έτσι, ξεκίνησε το έθιμο της Βασιλόπιτας και έφτασε μέχρι τις μέρες μας.

Μια δεύτερη εκδοχή, αναφέρει παρόμοιο περιστατικό με τον αυτοκράτορα Ιουλιανό (φίλο των Αρειανών), ο οποίος απαίτησε τα πολύτιμα αντικείμενα από τους Χριστιανούς, τα οποία και θα παραλάμβανε μετά τον πόλεμο με τους Πέρσες. Ωστόσο, σκοτώθηκε στη μάχη και δεν επέστρεψε ποτέ στην Καισάρεια για να δημεύσει όσα είχαν συγκεντρωθεί. Τέλος, η ελληνική λογοτεχνία έχει αρκετές αναφορές στον Άγιο Βασίλειο. Χαρακτηριστικό είναι το διήγημα Το βλογημένο μαντρί του Φώτη Κόντογλου, όπου ο Άγιος επισκέπτεται την οικογένεια ενός φτωχού βοσκού. Πιστεύουμε πως αξίζει πραγματικά η ανάγνωσή του, ειδικά τις ημέρες των Χριστουγέννων. Παραθέτουμε στο τέλος του άρθρου την ιστοσελίδα, όπου ο αναγνώστης μπορεί να βρει αυτό το μικρό και πολύ ωραίο διήγημα.

Το συγγραφικό έργο του Αγίου Βασιλείου είναι μεγάλο. Σε αυτό διακρίνουμε διάφορα κείμενα, όπως:

Δογματικά συγγράμματα:

-        Ανατρεπτικός του Απολογητικού του δυσσεβούς Ευνομίου. Τρία βιβλία εναντίον του Αρειανισμού.

-        Προς Αμφιλόχιον, περί του Αγίου Πνεύματος. Πραγματεία σχετικά με το Άγιον Πνεύμα.

 

Ασκητικά συγγράμματα:

-        Τα Ηθικά. Συλλογή 80 ηθικών κανόνων.

-        Όροι κατά πλάτος. 55 κεφάλαια με τις γενικές αρχές του μοναχισμού.

-        Όροι κατ’ επιτομήν. 313 κεφάλαια για την καθημερινή ζωή των μοναχών.

-        Περί πίστεως.

-        Περί κρίματος.

-        Περί της εν παρθενία αληθούς αφθορίας. Έργο σχετικό με την παρθενική ζωή.

 

Ομιλίες (ενδεικτικά):

-        Εις την Εξαήμερον. Εννέα ομιλίες με θέμα τη δημιουργία του κόσμου.

-        Εις τους Ψαλμούς. 18 ομιλίες με αφορμή το περιεχόμενο των Ψαλμών του Δαυίδ.

-        Περί του ουκ έστιν αίτιος του κακού ο Θεός.

-        Περί πίστεως

-        Κατά Σαβελλιανών, Αρείου και Ανομοίων

-        Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων. Το διασημότερο από τα κείμενα του Βασιλείου, στο οποίο πραγματοποιεί προσπάθεια γεφυρώσεως του χάσματος μεταξύ χριστιανικής και κλασσικής παιδείας.

-        Προτρεπτικός εις το άγιον βάπτισμα.

-        Εις το πρόσεχε σεαυτώ.

-        Προς Πλουτούντας.

-        Εν λιμώ και αυχμώ.

-        Εις την μάρτυρα Ιουλίτταν και περί ευχαριστίας.

-        Περὶ τῆς πλεονεξίας, καὶ τοῦ ρητοῦ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίου «Καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας, καὶ μείζονας οἰκοδομήσω»

 

Σώζονται, τέλος, 365 επιστολές του Μεγάλου Βασιλείου, από την επιστροφή του στην Καισάρεια μέχρι και τον θάνατό του.

 

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ή Ναζιανζηνός

Ο Άγιος Γρηγόριος Ναζιανζηνός ο Θεολόγος γεννήθηκε στην Αριανζό (χωριό της Ναζιανζού) της Καππαδοκίας το 329, και ήταν Έλληνας θεολόγος και κορυφαίος ρήτορας της Εκκλησίας. Στα έργα του ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το Τριαδικό Δόγμα, και επηρέασε τόσο τους Ορθόδοξους όσο και τους Ρωμαιοκαθολικούς θεολόγους. Καταγόταν από ευκατάστατη οικογένεια. Πατέρας του ήταν ο πρεσβύτερος Γρηγόριος και μητέρα του η Νόννα. Σπούδασε ρητορική και φιλοσοφία, μεταξύ άλλων, στην Αλεξάνδρεια και την Αθήνα, μαζί με τον Μέγα Βασίλειο και τον μετέπειτα αυτοκράτορα Κωνσταντινουπόλεως Ιουλιανό.

Το 361 επιστρέφει στην Ναζιανζό, χειροτονείται πρεσβύτερος και, παρά τις αντιρρήσεις του πατέρα του, φεύγει για την Αννεσόη όπου ζει ασκητικά ως μοναχός για κάποιο διάστημα, μαζί με τον αδελφικό του φίλο Μέγα Βασίλειο. Μετά από παραίνεση του φίλου του, επιστρέφει στη Ναζιανζό και συμφιλιώνει τους Χριστιανούς που κατηγορούσαν τον πατέρα του σαν αιρετικό. Την ίδια περίοδο, ο αυτοκράτορας Ιουλιανός δηλώνει πως τάσσεται εναντίον του Χριστιανισμού. Ο Γρηγόριος γράφει τις «Ύβρεις κατά του Ιουλιανού» (362-363 μ.Χ.), όπου σημειώνει πώς ο Χριστιανισμός θα ξεπεράσει τους ηγέτες όπως ο Ιουλιανός με αγάπη και υπομονή. Εξορίζεται από τον αυτοκράτορα, ο οποίος πεθαίνει το 363. Επιστρέφοντας ο Γρηγόριος στην Κωνσταντινούπολη αντιμετωπίζει μαζί με τον Βασίλειο τους οπαδούς της αίρεσης του Αρειανισμού που, με απλά λόγια, θεωρούσαν τον Χριστό ως «κτίσμα» (δημιούργημα) του Θεού Πατέρα και, κατά συνέπεια, όχι Θεό.

Το 372 χειροτονείται επίσκοπος Σασίμων από τον Βασίλειο σε μια εντελώς αφιλόξενη περιοχή, όπου έλειπε το νερό και η βλάστηση. Το ίδιο έτος επιστρέφει στη Ναζιανζό ως βοηθός επίσκοπος του πατέρα του. Το 374 οι γονείς του πεθαίνουν, εκείνος μοιράζει την περιουσία του στους άπορους και ζει ασκητικά. Το 379 ο Βασίλειος πεθαίνει. Για λόγους υγείας, ο Γρηγόριος δεν παρίσταται στην κηδεία. Ωστόσο, γράφει μια επιστολή στον αδερφό του Βασιλείου, τον Γρηγόριο Νύσσης, στην οποία συμπεριλαμβάνονται 12 ποιήματα αφιερωμένα στον αδελφικό του φίλο.

Το 379, καλείται να πάει στην Κωνσταντινούπολη. Η εξαδέλφη του, Θεοδοσία, του προσφέρει μια έπαυλη για να μείνει. Ο Γρηγόριος, ωστόσο, την μετατρέπει αμέσως σε Εκκλησία, την οποία ονομάζει «Αναστασία» και την αφιερώνει στην ανάσταση της πίστης από τον Αρειανισμό. Εκεί εκδίδει πέντε ομιλίες του για την Αγία Τριάδα. Οι οπαδοί της αίρεσης εισβάλλουν στον ναό και βιαιοπραγούν ακόμα και ενάντια στον Γρηγόριο.

Το 380, ο νέος αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Α΄ συγκαλεί τη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. Βρίσκει στο πρόσωπο του Γρηγορίου έναν σύμμαχο, ο οποίος επιχειρεί να ενώσει Ανατολή και Δύση. Διάφορες εκκλησιαστικές έριδες, ωστόσο, δεν επιφέρουν θετικό αποτέλεσμα. Ο Γρηγόριος, για να ειρηνεύσει η Εκκλησία, παραιτείται από πρόεδρος του συνεδρίου και αποφασίζει να επιστρέψει στη Ναζιανζό, όπου και θα παραμείνει ως επίσκοπος μέχρι την κοίμησή του την 25^η Ιανουαρίου του 390.

Πέρα από θεολόγος, ο Γρηγόριος ήταν άνθρωπος των γραμμάτων και ποιητής, αφού έγραψε αρκετά ποιήματα με θεολογικά και ηθικά θέματα. Ολόκληρο το όγδοο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας[2] απαρτίζεται από 254 δικά του επιγράμματά. Λίγα χρόνια πριν πεθάνει, γράφει το αυτοβιογραφικό ποίημά του De Vita Sua, όπου αναφέρεται, ανάμεσα σε άλλα, σε διάφορα διλήμματα που τον απασχόλησαν κατά τη διάρκεια της ζωής του (μοναχός ή δημόσιο πρόσωπο, ρητορική ή φιλοσοφία, κ.α.). Η ρητορική του δεινότητα ήταν ξακουστή και κάποια από τα λόγια του έγιναν αυτούσια ύμνοι της Εκκλησίας, όπως το γνωστό: «Χριστός γεννάται δοξάσατε, Χριστός εξ ουρανών απαντήσατε…».

Ο Γρηγόριος απεβίωσε στο χωριό Γκέλβερι (ή Καρβάλη ή Καρβάλλα) της Καππαδοκίας, όπου χτίστηκε προς τιμήν του ορθόδοξος ναός. Στα χρόνια του Μικρασιατικού ξεριζωμού, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, οι πρόσφυγες Γκελβεριώτες διέσωσαν από τον ναό τους όλα τα πολύτιμα αντικείμενα και τα Άγια Λείψανα των Αγίων και τα μετέφεραν στη νέα τους πατρίδα, τη Νέα Καρβάλη, που βρίσκεται στα 11 χιλιόμετρα από την Καβάλα. Εκεί έχτισαν ναό ίδιου αρχιτεκτονικού ρυθμού, όπως στο Γκέλβερι, αφιερωμένο στον διαπρεπή λόγιο Άγιο Γρηγόριο Θεολόγο ή Ναζιανζηνό, και από το 1924 φυλάσσεται εκεί το σεπτό Σκήνωμά του. Κάθε χρόνο, ανήμερα της γιορτής του, την 25^η Ιανουαρίου, τελείται Θεία Λειτουργία, γίνεται Περιφορά του σεπτού Σκηνώματος στα δρομάκια του χωριού και στη συνέχεια τίθεται σε ιερό προσκύνημα.

 

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Γεννήθηκε στην Αντιόχεια της Συρίας, περίπου το 349 μ.Χ. Γονείς του ήταν ο στρατηγός Σεκούνδος και μητέρα του η Ανθούσα. Σπούδασε κοντά σε σημαντικούς δασκάλους της εποχής: ρητορική (Λιβάνιος), φιλοσοφία (Ανδραγάθιος) και θεολογία (Καρτέριος και Διόδωρος Ταρσου, στην Αντιόχεια). Άσκησε για λίγο το επάγγελμα της δικηγορίας και, μετά το θάνατο της μητέρας του, βαφτίστηκε Χριστιανός και έγινε μοναχός. Το 398 χειροτονήθηκε Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, από τον Θεόφιλο Αλεξανδρείας.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ζει ασκητικά, κηρύττει ανελλιπώς, αναπτύσσει τεράστιο φιλανθρωπικό έργο, στιγματίζει τις κακές συνήθειες των πλουσίων, αλλά και διάφορων εκκλησιαστικών που «πλούτιζαν» σε βάρος των φτωχών. Η κριτική του αγγίζει ακόμα και την Αυτοκράτειρα Ευδοξία. Συνέπεια της δράσης του ήταν να εκδιωχθεί από την Κωνσταντινούπολη και με διάφορες ψευτοσυνόδους που τον καταδίκασαν άδικα να χάσει τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Άφησε την τελευταία του πνοή στην τρίτη εξορία, μετά από ένα μαρτυρικό ταξίδι επτά μηνών, κοντά στο χωριό Κουκουσός στα σύνορα Καππαδοκίας και Αρμενίας τη 14^η Σεπτεμβρίου του 407.

Ο Άγιος Ιωάννης τιμάται από την Ορθόδοξη και την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, αλλά ακόμα και από τους Αγγλικανούς και τους Λουθηρανούς. Κατά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους σταυροφόρους της Δ΄ Σταυροφορίας, το λείψανό του μεταφέρθηκε στη Βενετία και, αργότερα, στη Ρώμη. Επιστράφηκε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο την 27^η Νοεμβρίου 2004 από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ και σήμερα φυλάσσεται στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Η κάρα (κεφάλι), με αδιάφθορο το αριστερό αυτί, βρίσκεται στη Ιερά Μονή Βατοπεδίου στο Άγιον Όρος.

Το τελετουργικό και το κείμενο της Θείας Λειτουργίας που τελείται τις περισσότερες ημέρες του χρόνου στους ορθόδοξους ναούς είναι έργα του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Το συγγραφικό του έργο είναι ογκωδέστατο και καλύπτει 18 τόμους στην Patrologia Graeca του Migne. Έγραψε πραγματείες (ασκητικές, παιδαγωγικές, απολογητικές, κ.α.), λόγους (δογματικούς, διδακτικούς, εορταστικούς, ερμηνευτικούς, κ.α.) και επιστολές. Έχουν διασωθεί 600 λόγοι του Χρυσοστόμου, ενώ υπήρξε άριστος σχολιαστής και ερμηνευτής της Βίβλου.

Στις μέρες μας, αλλά και παλιότερα, έχει θεωρηθεί λανθασμένα ότι ο Χρυσόστομος ήταν εχθρός της Ελληνικής Φιλοσοφίας. Στην πραγματικότητα, ο Άγιος Ιωάννης δεν αρνείται την ωραιότητα και την αξία της ελληνικής τέχνης και φιλοσοφίας, αλλά βρίσκεται απέναντι σε εκείνες τις θέσεις που θεωρούν τα πράγματα από μια μη-χριστιανική οπτική γωνία, σε θέματα που έχουν να κάνουν με την ουσία του Θεού, την αιωνιότητα, την προσκόλληση στην ύλη και άλλες αιρετικές διδασκαλίες.

 

Σημείωμα του γράφοντος

Το παρόν κείμενο αποτελεί ελάχιστο φόρο τιμής στους Αγίους Τρεις Ιεράρχες, ένα μικρό σταχυολόγημα από διάφορες πηγές που υπάρχουν στο διαδίκτυο. Είναι, τουλάχιστον, απαράδεκτο για τα ελληνικά πράγματα και γράμματα, σε ιστορίες της λογοτεχνίας άλλων χώρων -όπως της Ισπανίας, για την οποία ο γράφων έχει γνώση- να συμπεριλαμβάνονται, να διδάσκονται ως απαραίτητα και να εγκωμιάζονται διάφορα εκκλησιαστικά πρόσωπα και το έργο τους (prosa religiosa, didáctica, etc., για τους γνωρίζοντες), ενώ στην Ελλάδα, όχι μόνο να μην δίνεται η δέουσα σημασία στο συγγραφικό έργο των Τριών Ιεραρχών, αλλά να κατηγορούνται, επιπλέον, ως «ανθέλληνες», άνθρωποι που σπούδασαν τις ελληνικές επιστήμες, μίλησαν και έγραψαν στα ελληνικά και δεν αποδέχθηκαν από τους Έλληνες φιλοσόφους -χωρίς να τους απορρίψουν συνολικά και αλόγιστα- εκείνα τα στοιχεία που δεν συμβάδιζαν με το κήρυγμα του Ιησού Χριστού και του Ευαγγελίου. Κυρίως όμως δεν είναι γνωστή σε πολλούς η σημαντική ζωή τους καθώς, όπως λέει κι ο λαός, τα λόγια χωρίς έργα έχουν ελάχιστη αξία. Και σε αυτό τον τομέα ο «Σχολικός Έλεγχος» του Μεγάλου Βασιλείου, του Θεολόγου Γρηγορίου και του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, γράφει «Άριστα με τόνο», όπως πιστεύουμε ότι έχει αντιληφθεί ο αναγνώστης από τις ελάχιστες πληροφορίες που παραθέσαμε.

Το διήγημα Το βλογημένο μαντρί του Φώτη Κόντογλου βρίσκεται στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://www.pemptousia.gr/2018/12/to-vlogimeno-mantri/.

---

[1] Ποντίκας Απόστολος. Η καθιέρωση της γιορτής των Τριών Ιεραρχών ως σχολικής γιορτής. 30 Ιανουαρίου 2021 https://www.eleftheria.gr/m/%CE%B1%CF%80%CF%8C%CF%88%CE%B5%CE %B9%CF%82/item/280736.html

[2] Σημαντική συλλογή αρχαίων και βυζαντινών ελληνικών επιγραμμάτων που καλύπτουν την περίοδο από τον 7ο αιώνα π.Χ. μέχρι το 600 μ.Χ., η οποία βρέθηκε σε χειρόγραφο το 1606. Αποτελείται από 15 βιβλία, που περιλαμβάνουν περίπου 3.700 ποιήματα με πάνω από 23.000 στίχους συνολικά.